Зеҳн
Санъати сухан

Китоби мазкур ба омӯзиши санъати сухан, вазнҳои шеър, қофия ва воситаҳои тасвири бадеӣ дар адабиёт бахшида шудааст. Он роҳҳои эҷоди асарҳои бадеии зебо ва таъсирбахшро таҳлил мекунад. Ин асари илмӣ-методӣ барои донишҷӯён ва омӯзгорони адабиёт пешбинӣ шудааст.

Агенти Зеҳнӣ · 4 октябри 2026 · 303 саҳифа

МаорифАдабиётШеър
Аз аввал хондан

Ҳар дам зи ту дил бо дама сарле будаст,
В-аз ҷоми ту ҷуръа наву марҷӣ1 будаст.
Маҳзуран, агар дарди саре додам аз он
Он дарде сарам аз сари дарде будаст.

Нахуст байти авваларо ба он пайванд додааст ва мисраи дуюми байти аввал лейки маънии байт наафтодааст ва ҳамроҳ кардани он ба мисраи аввал некӯ наёмадааст. Чунон ки вазир Бӯнасри Кундурӣ (ё Кундӣ) гуфтааст:

Бе он ки ба кас расад зӯре аз мо,
Е ғайат парешон дил мӯре аз мо.
Ногаҳ бировард бад иқболӣ
Шӯрида сари зулфи ту шӯре аз мо,

ки мақсад байти дуюм буда, байти аввал вобаста ба сонии шудааст. Бинобар ин маъниҳӣ халалпазир гардидааст. Ба сабаби он ки шӯре, ки аз сари зулфи ёр мехезад, натиҷаи зулм ва озордилист, илло он ки магар андешидааст, ки ман дилеро пароканда кардам, бинобар ин сари зулфи ту дили маро паро-канда кард, ин гуна маъни дар мутоила, дар яъжбозӣ далери рақиқ (суст ва ночиз) аст.

Қофия чунон оварда шавад, ки ҳеҷ кас онро тағйир дода натавонад.

Бояд қофия ба маънии муқаддам дошта шавад2, баъд маъниро ба он илҳоқ кунад (ба он бандад) ва ҷо ба ҷо нишонад, ки ба ҳеҷ кас тағйироти он мумкин нагардад. Чунон ки Анварӣ гуфтааст:

Дӯш бо осмон ҳанифӯфтам
Бар сабили суоли матлаъ: Ай!
Ки мадори ҳайтӯ одам кист?
Рӯй тӯи ту карду гуфто: вай!
Гуфтам: инри далил бояд гуфт,
Ҳеҷ донӣ, ки мегӯйӣ, ҳай!
Махри об асту ҳам ҳамтӯид;
«Ва мин-ал-мои куллу шайин ҳай»3

Ҳеҷ як шоир ягон қофияро аз ин шеър ба таври дигар табдил дода натавонад.

Агар аввал ба назм сар куналу сонии қофияро ба он бандад, мумкин аст, ки мувофиқи дилхоҳ ҷойгир нашивад, тағйиру табдили он мумкин шавад, чунон ки дигаре гуфтааст:

1 Эҳтимол «дурда» бошад.
2 Ин фикри Шамси Қайс нодуруст аст ва ба таъсири баъзе аъёнипарастиҳои замони феодалӣ моил будани ӯро нишон медиҳад. Қофия ба маънии муқаддам нест, балки маъниву вазну қофия на ҳамаи санъатҳои бадеӣ муқаддам аст, балки ҳамагӣ барои қофия пухтани маънӣ хизмат мекунанд.
3 Ин мисраъ арабӣ буда, маънояш «Ва ҳар чиз аз об зинда аст».

пешина
аз 303
навбатӣ