Низом Қосим

Баъзан бедиққату ғалат хондан вазну мазмунро чунон хароб кардааст, ки чизе фаҳмидан душвор аст. Ба тарзе ки дар ин байт воқеъ шуда:

Ошуфтагии зулфи ту рабт аз суханам бурд,
З-ин бештар ин ришта, шўрида саре дошт.

Дар мисраи аввал зикр шудааст, ки ошуфтагӣ ё худ бесарии зулфи ёр сухани ошиқро бе сару сомон кардааст. Аз рўйи ҳамин мазмуну образҳо вазну мазмуни мисраи сониро беғалат кардан мумкин аст:

Ошуфтагии зулфи ту рабт аз суханам бурд,
З-ин бештар ин риштаи шўрида саре дошт.

Ғайр аз ин, ба фикри мо, «бештар» бояд «пештар»
бошад, ки пешоянди таркибии «з-ин» ҳам ба ин далолат мекунаду мазмуну мантиқи байт ҳам; яъне, «аз ин пештар суханам рабт дошт, акнун зулфи ошуфтаи ту онро барҳам зад».
Сабаби ғалати байти зерин ҳам он аст, ки мураттиб, ба мазмуну мантиқ аҳамият надода, аз пайи нуқат рафтааст:

Нафас паяш чу хома сияҳ шуд зи дуди дил,
Саргарми иштиёқи ту ҳар ҷо, ки по гузошт.

Ягона роҳи муайян кардани асли гап боз ба асли хат – ба ҳуруфи форсӣ баргардондани матн аст. Акнун оҳистаю бомулоҳиза мехонем: «нафас паяш». Чӣ маънӣ дорад он?
Ҳеҷ. Пас, чӣ бояд хонд, ки маънии дилхоҳ ҳосил бишавад ва, дар айни ҳол, мувофиқату қаробати ҳуруфот боқӣ бимонад? Агар бо чунин мулоҳиза, бо риояи мантиқу таносуби луғот, бо назардошти вожаи калидии мисраи дуюм – «по» байтро аз нав бихонем, мурод ҳосил мешавад: