Меҳру сеҳри шеър

Чи қавист ин байт аз назари маъниву мантиқу таносуб ва чи зебову дилрас аст аз нигоҳи шеърияту хаёли шоирона!
Вобаста ба ҳамин маънӣ нуктаеро бояд таъкид намуд, ки Зебуннисо чун аксари шоирони қудратманди классик дар ашъораш пораву лаҳзаву бархурдҳои зиндагиашро латифу шоирона зикр кардааст ва ин қимати осорашро меафзояд. Чунон ки дар сарчашмаҳо омадааст ва муҳаққиқони муосир қайд кардаанд, Аврангзеб шоҳи одил набудааст, зулми бисёре ба аҳли замонаш намудааст ва, аз ҷумла, муқобили илму дониш ва табъу завқи баланди духтари шоирааш будааст. Ин ҳолатро Зебуннисо чунин ба қалам додааст:

Эй булбули хушилҳон, махрўшу дам фурў каш,
Табъи латифи султон тоби сухан надорад!

Дар замони Аврангзеб таассуби мазҳабӣ боло рафтаву хурофот доман паҳн карда, эътибори инсон ва илму ҳунарро хеле костанд. Устод Айнӣ дар бораи ин сиёсати барои ояндаи кишвар бисёр зараровар ишораи оқилонаи нозуке дорад: «…то вақте ки тадбирҳои дар замони ҳукмронии Акбар дар Ҳиндустон ба амал баровардашуда ва дўстии ҳиндуҳову мусулмонҳо барқарор буд, европагиҳо ба даруни Ҳиндустон роҳ ёфта натавонистанд» («Куллиёт», ҷилди 2, китоби дуюм, саҳ.11). Воқеан, агар дар давраи Акбаршоҳ андози замин сеяк бошад, Аврангзеб онро ба ними ҳосил расонда, натанҳо шаробхорӣ, балки мусиқию рассомиро манъ кард.
Шоираи озодманиш, аз тангназарии падар ба танг омада, нотарсона иброз доштааст:

Дин агар ин асту имон ину аҳли қибла ин,
Риштаи тасбеҳро зуннор хоҳам карду рафт!