ДЕҲАҲОИ
НАХУСТИН

Деҳаҳои аввалин бошишгоҳи нисбатан мусоид барои зиндагии одамони қадим буданд. Деҳаҳои нахустини ниёгони мо аз хонаҳое иборат буданд, ки атрофи онҳоро тавораҳои чӯбин, деворҳои одӣ ё деворҳои мудофиавӣ иҳота мекарданд. Деворҳои хонаҳои чӯбин бо гил андуда ва бомҳояшон бо хасу пахол ва шохи буттаҳову дарахтон пӯшонида мешуданд. Дар ҳазорсолаи 3-2 то милод дар Осиёи Марказӣ деҳу деҳкадаҳои нисбатан калони тоифаҳои ориёитабор пайдо мешаванд, ки баъдан дар маҷмӯъ номи ҷуғрофии Эронзаминро мегиранд.
Сокинони деҳро, ки аз якчанд авлод ё қабила иборат буданд, даҳюпат ё деҳгон сарварӣ мекарданд. Ниҳодҳои оилавии сокинони деҳ имана ном дошта, сарварии онро иманапатӣ, яъне кадхудо ва кадбону бар дӯш доштанд. Нафра ё авлод аз якчанд оилаи хешу табор ва бо ҳам пайванд иборат буд, ки амволу ашё ва замину чарогоҳҳои ягона дошта, онҳоро виспатӣ (сардори қабила) идора мекард.

Аз иттиҳодияи чандин деҳу деҳкада, шаҳру шаҳракҳо ва шӯрои якчанд деҳгонону даҳюпатҳои бонуфуз марзҳои нахустин давлатҳо ва омилҳои идоракунию давлатдорӣ падид омаданд. Деҳкадаву шаҳристонҳои нахустини ниёгони тоҷикон дар сарзамини Бохтару Суғд, миёни рӯдҳои Ому ва Сир пайдо шудаанд, ки ба он харобаҳои Саразм, Варахша, Афросиёб, Кофирқалъа, қалъаҳои Кайқубодшоҳ, осори харобаҳои Шаҳри Сӯхта ва рӯдхонаи Ҳилманд мисол шуда метавонанд.