ДАР ТОҶИКИСТОН АЛИФБОИ ЛОТИНӢ КАЙ ҚАБУЛ ШУД?

Баръакси туркзабонон ва дигар ислоҳотгароён дар байни зиёиёни калонсоли тоҷик ҷонибдорони табдили алифбо ба лотинӣ камтар буданд. Устод Айнӣ, Мунзим, Ҳамдӣ ва дигарон дар комиссияи гузариш таърихи беш аз ҳазорсола доштани хатти форсӣ ва душвор будани баргардонии дастхатҳои қадимаро ба алифбои лотинӣ баён мекарданд. Ҷумҳурии Узбекистон алифбои лотиниро дерҳол қабул кард, аммо дар Тоҷикистон, ки чун ҷумҳурии мухтор дар ҳайати Узбекистон буд, гузариш ба алифбои лотиниро ба таъхир меандохтанд. Соли 1929 баъди таъсисёбии ҶШС Тоҷикистон масъалаи гузариш ба алифбои лотинӣ ба таври қатъӣ гузошта шуд. Дар ҷаласаи охирини Комиссияи табдили алифбо шиори «Гузариш ба алифбои лотинӣ – ҳукми инқилоб. Марг ба душмани халқ!» овезон буд. Ҳайати Комиссияи табдили хат баъди овоздиҳии маҷбурӣ лоиҳаи алифбои лотиниасоси тоҷикии Абдурауфи Фитратро, ки ба савтиёти забони тоҷикӣ мувофиқ буд, охири соли 1929 қабул кард.

ГУЗАРИШ БА АЛИФБОИ ЛОТИНӢ ЧӢ ОҚИБАТ ДОШТ?

Ҷорӣ шудани алифбои лотинӣ зимни таблиғоти шадиде ба муқобили расмул-хатти форсӣ ҷараён гирифт, то нуфуз ва мақоми хатти лотинӣ пойдор гардад. Омӯзгорони мактабҳоро водор намуданд, ки алифбои лотиниро дар муддати басо кӯтоҳ омӯхта, дар мактабҳо таълим диҳанд. Ҷонибдорони алифбои форсӣ гирифтори таъқиботи сталинӣ гардида, даҳҳо ҳазор дастхатҳои нодири арабию форсӣ сӯзонида шуданд. Аксари касоне, ки мадраса хонда алифбои лотиниро хуб намедонистанд, бесавод ва душмани халқ эълон шуданд. Гузаштан ба алифбои лотинӣ боиси зудтар саводнокшавии аҳолӣ гардида бошад ҳам, зарбаи мудҳише буд, ки миллати тоҷикро аз решаҳои таърихӣ ва фарҳангии қадимиаш ҷудо намуд. Хатти форсии арабиасос тайи 1300 сол хатти тоҷикон ва дигар мусулмонон ҷаҳон буд. Бо ин хат садҳо ҳазор китобу рисолаҳои илмӣ оиди таърих, адабиёт, фалсафа, фиқҳ, нуҷум, риёзиёт, тиб ва ҷуғрофиё навишта шуда буданд, ки баъди гузаштан ба алифбои лотинӣ аксари онҳо бо баҳонаи инқилоби фарҳангӣ нобуд карда шуданд.

Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ƣq Hh Ii Īī Jj Kk Ll Mm
/a/ /b/ /tʃ/ /dʒ/ /d/ /e/ /f/ /g/ /ʁ/ /h/ /i/ /i/ /j/ /k/ /l/ /m/

Nn Oo Pp Qq Rr Ss Şş Tt Uu Ūū Vv Xx Zz Ƶž ‘
/n/ /o/ /p/ /q/ /r/ /s/ /ʃ/ /t/ /u/ /e/ /v/ /x/ /z/ /ʒ/ /ʔ/