Яке аз хусусиятҳои барҷастаи ин давраи охирини пурмаърифат, ин фиристодани китобҳо (дар якҷоягӣ бо туҳфаҳои анъанавӣ дар шакли абрешим ва ҷавоҳирот, аспҳо ва бисёр чизҳо) ба ҳайси сафорат ба давлатҳои ҳамсояи Осиёи Марказӣ мебошад.
Мутахассиси варзидаи рус дар бораи фиристодани китоб аз тарафи ҳокими Варорӯд ба ҳамсояи худ дар Хуросон ва ин ҳоким ба ҳамсояи навбатии худ китобҳо дар шакли ҷадвалҳои астрономӣ (Улуғбек) ва маҷмуаи ашъор (Ҷомӣ) гузориш медиҳад. Яъне китоб баъд аз панҷ садсолаи парвози баланди ақлу идрок дар Варорӯд ва Хуросон, дар сиёсати хориҷии кишварҳои минтақа ҷойгоҳи сазовори худро ёфтааст.
Аз ҳамаи унсурҳои стратегияи Сомониён дар ин давра «синтези тоҷикӣ-туркӣ» ба таври возеҳ бартарӣ дошт. Аллакай, дар нимаи дуюми асри XIII, муаллифи асрҳои миёна дар бораи қобилиятҳои шоирии фақеҳи он вақтаи машҳури маҳаллӣ Хусамиддинал-Асими Барчинлигӣ (аз Барчкенди Сирдарё), ки бо се забон шеър менавишт, ҳангоме ки шеърҳои арабии ӯ байтҳои рангин, тоҷикӣ зарифона ва туркӣ – ҳақиқатнигорона буданд.
Тавре ки дар боло баррасӣ шуд, аллакай дар замони халифа Маъмун (813-833), шеъри тоҷикӣ дар баробари арабӣ такмил ёфтан гирифт, вақте ки аввалӣ бо рангинӣ ва дувумӣ бо мазмуни баланди ғоявӣ фарқ мекард. Ҳоло ба онҳо ниҳоят шеърҳои туркӣ, пеш аз ҳама, бо табии будани худ ҳамроҳ гардид. Дар ин ҷо мо хизмати шоистаи таърихии шогирди барҷастаи мутафаккири бузурги тоҷик Абдурраҳмон Ҷомӣ Алишери Навоӣ (1441-1501)-ро мушоҳида мекунем, ки бо тафовут аз муаллифони туркии давраи Қарахониён (Юсуф Баласағунӣ ва Маҳмуд Қошғарӣ) натанҳо тавонистааст, ки шоҳкориҳои адабӣ офарад, балки инчунин мухлисон ва пайравони зиёдеро пайдо намояд.