Бо чунин сохтори ибтидоии идоракунии давлатӣ, муғулҳо ба Варорӯд ва Хуросон наздик шуданд, ки анъанаҳои Сомониён, сарфи назар аз он, ки Хоразмшоҳиён онҳоро, муваққатан, фаромӯш карданд, мақоми раднопазир доштанд.
Офатҳои азим ва талафоти ҷуброннашавандаи сатҳи баланди ҳаёти ҳам моддӣ ва ҳам маънавӣ, ки бо хароб шудани шаҳрҳои сершумори Варорӯд ва Хуросон ва несту нобуд кардани сокинон ё ба ғуломӣ бурда шуданашон, ба мардуми тоҷик ва дигар халқҳои минтақа зарари ҷуброннопазир расонид. Он, инчунин, муҳофизати қаҳрамононаи шаҳрҳои тоҷикнишин дар асари маъруфи академик Бобоҷон Ғафуров «Тоҷикон» объективона тасвир шудааст.
Ҳузури Қутбиддин Хабаш-Амид вазири мусулмон, тоҷик дар назди писари дуюми Чингизхон Чағатай, ки Варорӯд (ба истиснои Хоразм) бояд ба ҳудуди вай мегузашт, нишонаи он буд, ки нухбагони олии муғул аз рӯзҳои аввали ҳуҷум ба кишвар зери таъсири бюрократияи тоҷикон афтоданд. Ба ин вазири худ, вай яке аз ду шоҳдухтари асири хоразмшоҳ, ки ғанимати бевоситаи ӯ буд, гузашт кардааст, ки бараъло нишон медиҳад, ки ҳокими ояндаи кишвар мақоми вазирашро ба дараҷаи баланд монда, нуфузи ӯро ба худи ҳоким баробар кардааст. Ғайр аз он, издивоҷ бо намояндаи сулолаи хориҷшаванда рамзи идома ёфтани ҳокимияти олӣ ба ҳисоб мерафт.
Дар ин миён, пас аз вафоти Чингизхон (с. 1227), мувофиқи васияти ӯ, дар қурултой (анҷумани хонаводаи хон ва пешвоёни ҳарбӣ) писари сеюми ӯ Ӯқтой хони бузург интихоб шуд. Дар давраи ҳукмронии ин хони бузург, зарурати ба тартиб овардани як империяи азими бодиянишин, ки шумораи зиёди аҳолии бумиро дар кишварҳои зиёд (Чин, Варорӯд, Хуросон, Эрон ва ғ.) дошт, ба миён омад. Дар ин ҷо бори дигар он муносибати авлодиву қабилавӣ ба сохтори давлат дар байни империяҳои бодиянишин ошкор карда шуд (чун дар байни