«Синбоднома»-и Зоҳирии Самарқандӣ ва «Чаҳор мақола» («Чаҳор суҳбат»)-и Низоми Арӯзии Самарқандӣ тааллуқ доранд .
Шукӯҳи дувуми маърифати Варорӯд танҳо баъд аз 300 сол дар даврони Темуриёни бузург, вақте ки шуълаи он қабл аз хомӯшии тӯлонӣ ва пурмашаққат то замони нав баланд шуд, ба даст омад.
Сарфи назар аз мухолифати Қарахониёни Варорӯд бо рӯҳониёни суннатӣ (мазҳаби ҳанафии исломи суннитабор), шохаҳои ҳафтрӯдӣ ва қошғарии онҳо дар таҳаввули тадриҷии ҳавзаи буддоии Тарим ба ҷаҳони канории ислом саҳми назаррас гузоштанд. Дар сатҳи маҳаллӣ эҷодиёти ду намояндаи шоистаи халқи турк Маҳмуд Қошғарӣ ва Юсуфи Баласағунӣ беҳтарин анъанаҳои мутафаккирони тоҷику арабро идома додааст.
Муҳаққиқон, хусусан, тадриҷан паҳн шудани унсурҳои фарҳанги мусулмониро дар байни ин сулола қайд кардаанд. Академик В. В.
Бартолд баъзе унсурҳои фарҳангиро дар шеъри туркии «Қутадғу билик»-и Юсуф Баласағунӣ қайд мекунад (калимаи «битикчи» ба маънои «котиб», «мансабдор»). Муҳаққиқи дигари муосир дар ин асар, ки маънояш «Донишҳои муборак»-ро ифода мекунад, дарк кардани тарғиби анъанаи (Сомониён) «вазирро ҳамчун дастгири ягонаи ҳоким ва аз ин рӯ, ҷомеаро мебинад. Бале, ашроф, артиш, ҳуқуқи динӣ мавҷуд бошад ҳам, аммо ҳеҷ яке аз онҳо сулҳ ва амнияти ҷомеаро таъмин намекунанд. Танҳо ҳузури як вазири ботаҷриба ва пурқувват ба хон имкон медиҳад, ки самаранок ҳукмронӣ кунад ва ҷомеа обод шавад».
Ин мутафаккири туркнажод соҳиби мақоли ибратомӯз аст:
«давлат бо шамшер сохта мешавад, аммо бо ҳикмат нигоҳ дошта мешавад», ки дар қатори дигар чизҳо ба муносибати байни султони бадхашм Маликшоҳ ва вазири бузурги хирадманди ӯ – Низомулмулк