Боби 1. Оғози кор

Дар ин боб барномаи аввалини Python-ро менависед ва иҷро мекунед. Аввал Python-ро дар компютери худ насб мекунед ва месанҷед, ки он дуруст кор мекунад. Сипас муҳаррири кодро интихоб ва танзим мекунед. Дар охир барномаи hello_world.py-ро ҳам аз муҳаррир ва ҳам аз терминал иҷро мекунед.

Дар ин боб меомӯзем

• Python чӣ гуна насб карда мешавад ва версияи онро чӣ тавр бояд санҷид.
• Сессияи терминалии Python чист.
• Муҳаррири код чӣ гуна интихоб ва танзим карда мешавад.
• Барномаи аввалин чӣ гуна навишта ва иҷро мешавад.
• Барномаҳо аз терминал чӣ гуна иҷро мешаванд.
• Агар чизе кор накунад, чӣ бояд кард.

Насби Python

Python дар Windows, macOS ва Linux якхела кор мекунад. Ҳамаи мисолҳои ин китоб барои Python 3.11 ва версияҳои навтари он навишта шудаанд. Агар компютери шумо версияи кӯҳнатар дошта бошад, версияи навро насб кунед.

Windows

Python одатан дар Windows аз пешакӣ насб нашудааст. Ба сомонаи равед ва насбкунандаи версияи охиринро боргирӣ кунед. Ҳангоми иҷрои насбкунанда қуттичаи Add python.exe to PATH-ро ҳатман қайд кунед. Ин имкон медиҳад, ки Python-ро аз ҳар ҷузвдони терминал иҷро кунед.

Пас аз насб терминалро кушоед (дар менюи Start калимаи cmd-ро ҷустуҷӯ кунед) ва фармони зеринро ворид кунед:

C:\> python --version  
Python 3.12.4  

Агар рақами версия нишон дода шавад, Python дуруст насб шудааст.

macOS

Дар версияҳои нави macOS Python 3 аз пешакӣ насб нашудааст. Насбкунандаро аз боргирӣ ва иҷро кунед. Сипас барномаи Terminal-ро кушоед ва версияро санҷед:

$ python3 --version  
Python 3.12.4  

Дар macOS ва Linux ба ҷойи python фармони python3-ро истифода баред. Дар ин китоб ҳар ҷо, ки python навишта шудааст, шумо python3 нависед.

Linux

Аксари тақсимотҳои Linux Python 3-ро аз пешакӣ доранд. Версияро санҷед:

$ python3 --version  
Python 3.12.3  

Агар версия аз 3.11 кӯҳнатар бошад ё Python умуман набошад, онро бо мудири бастаҳои тақсимоти худ насб кунед. Масалан, дар Ubuntu ва Debian:

$ sudo apt install python3 python3-pip python3-venv  

Дар баъзе тақсимотҳо pip — абзори насби бастаҳои Python — ва модули venv ҷудогона насб мешаванд. Фармони боло онҳоро ҳам насб мекунад. Дар боби 11 бо ёрии онҳо муҳити виртуалӣ месозем ва pytest-ро насб мекунем.

Сессияи терминалии Python

Python-ро метавонед бевосита дар терминал иҷро кунед. Фармони python (ё python3)-ро бе ягон аргумент ворид кунед:

$ python3  
Python 3.12.4 (main, Jun  6 2024, 18:26:44)  
Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.  
>>>  

Аломати >>> нишон медиҳад, ки Python фармони шуморо интизор аст. Сатри зеринро ворид карда, Enter-ро пахш кунед:

>>> print("Hello Python interpreter!")  
Hello Python interpreter!  
>>>  

Python сатрро фавран иҷро кард. Сессияи терминалӣ барои санҷидани порчаҳои хурди код қулай аст. Дар ин китоб мисолҳое, ки бо >>> оғоз мешаванд, маҳз дар чунин сессия иҷро мешаванд. Барои баромадан аз сессия exit()-ро ворид кунед ё Ctrl-D-ро пахш кунед (дар Windows Ctrl-Z ва баъд Enter).

Муҳаррири код

Барномаҳои калонтарро дар файлҳо менависанд. Барои ин ба муҳаррири код ниёз доред. Дар ин китоб VS Code (Visual Studio Code) истифода мешавад: он ройгон аст, дар ҳар се системаи амалиётӣ кор мекунад ва барои навомӯзон ҳам қулай аст. Онро аз боргирӣ ва насб кунед.

Пас аз насб VS Code-ро кушоед, ба бахши Extensions гузаред (дар менюи View), калимаи Python-ро ҷустуҷӯ кунед ва васеъкунандаи Python-и ширкати Microsoft-ро насб намоед. Ин васеъкунанда ба VS Code имкон медиҳад, ки барномаҳои Python-ро иҷро кунад, хатоҳоро нишон диҳад ва кодро ранга намояд.

Танзими муҳаррири код

Дар Python фосилагузорӣ (бо фосилаҳо ақиб гузоштани сатр) қисми синтаксис аст. Тавсияи умумӣ — барои ҳар сатҳ чор фосила. VS Code аз пешакӣ ҳангоми пахши Tab чор фосила ворид мекунад. Ин танзимро дар поёни равзана, дар қисми Spaces: 4, санҷидан мумкин аст.

Ҳамчунин тавсия дода мешавад, ки сатрҳои код аз 79 аломат дарозтар набошанд (дар бораи ин дар боби 4 муфассал сӯҳбат мекунем). Барои он ки муҳаррир ин ҳудудро бо хати амудӣ нишон диҳад:

1. Менюи File ▸ Preferences ▸ Settings-ро кушоед (дар macOS Code ▸ Settings ▸ Settings).
2. Калимаи rulers-ро ҷустуҷӯ кунед.
3. Пайванди Edit in settings.json-ро пахш кунед ва чунин сатр илова намоед:

"editor.rulers": [79]  

Пас аз нигоҳ доштани файл дар муҳаррир хати амудии борике пайдо мешавад, ки ҳудуди 79 аломатро нишон медиҳад.

Барномаи аввал: hello_world.py

Дар ҷузвдони асосии корбари худ ҷузвдони нав бо номи python_work созед. Ҳамаи барномаҳои ин китобро дар он нигоҳ доред. Барои ҳар боб метавонед зерҷузвдони алоҳида созед, масалан python_work/chapter_01. Дар номи файлу ҷузвдонҳо ҳарфҳои хурди лотинӣ ва зерхат (_)-ро ба ҷойи фосила истифода баред: Python ва терминал бо чунин номҳо беҳтар кор мекунанд.

Дар VS Code менюи File ▸ Open Folder-ро интихоб карда, ҷузвдони python_work-ро кушоед. Сипас файли нав созед, онро бо номи hello_world.py нигоҳ доред ва сатри зеринро нависед:

hello_world.py

print("Hello Python world!")  

Пасванди .py ба VS Code мефаҳмонад, ки ин файл барномаи Python аст. Барои иҷрои барнома тугмаи ▷ (Run Python File)-ро дар кунҷи болои рости равзана пахш кунед. Дар қисми поёни равзана терминал кушода мешавад ва натиҷа пайдо мегардад:

Hello Python world!  

Табрик! Шумо барномаи аввалини Python-ро навиштед ва иҷро кардед.

Иҷрои барномаҳои Python аз терминал

Аксари барномаҳои ин китобро метавонед бевосита аз муҳаррир иҷро кунед. Аммо донистани иҷрои барнома аз терминал низ муфид аст: баъзе муҳаррирҳо барномаҳоеро, ки аз корбар маълумот мегиранд, дуруст иҷро намекунанд, ва абзорҳое мисли pytest (боби 11) аз терминал кор мекунанд.

Барои иҷрои барнома ду фармон лозим аст: cd (change directory) барои гузаштан ба ҷузвдони дорои барнома ва python (ё python3) барои иҷрои он.

Дар Windows:

C:\> cd Desktop\python_work  
C:\Desktop\python_work> dir  
hello_world.py  
C:\Desktop\python_work> python hello_world.py  
Hello Python world!  

Дар macOS ва Linux:

~$ cd Desktop/python_work/  
~/Desktop/python_work$ ls  
hello_world.py  
~/Desktop/python_work$ python3 hello_world.py  
Hello Python world!  

Фармони dir (дар Windows) ё ls (дар macOS ва Linux) рӯйхати файлҳои ҷузвдони ҷориро нишон медиҳад. Бо он метавонед санҷед, ки дар ҷузвдони дуруст ҳастед. Роҳи ҷузвдонро мувофиқи ҷойгиршавии python_work дар компютери худ иваз кунед.

Эзоҳ: Дар VS Code метавонед терминали дохилиро бо менюи Terminal ▸ New Terminal кушоед. Он аллакай дар ҷузвдони кушодашуда қарор дорад, бинобар ин cd лозим намешавад.

Агар чизе кор накунад

Агар hello_world.py иҷро нашавад, ин қадамҳоро санҷед:

• Хатогиҳоро бодиққат хонед. Python одатан номи файл ва рақами сатри хаторо нишон медиҳад.
• Ҳар аломатро бо мисоли китоб муқоиса кунед: қавсҳо, нохунакҳо ва калимаи print бояд айнан ҳамин тавр навишта шаванд. Print бо ҳарфи калон кор намекунад.
• Санҷед, ки файл бо пасванди .py нигоҳ дошта шудааст, на .py.txt.
• Дар Windows агар фармони python ёфт нашавад, насбкунандаро аз нав иҷро кунед ва қуттичаи Add python.exe to PATH-ро қайд кунед. Ҳамчунин фармони py-ро санҷед.
• Дар macOS ва Linux python3-ро ба ҷойи python истифода баред.
• Терминал ва VS Code-ро баста, аз нав кушоед ва ё компютерро бозоғоз кунед.

Агар ин ҳам кумак накунад, ба бахши «Вақте ки дармондед» дар замима нигаред.

Худатон бисанҷед

1-1. python.org: Сомонаи -ро кушоед ва мавзӯъҳои ҷолибро ҷустуҷӯ кунед. Ҳар қадар бо Python бештар шинос шавед, ҳамон қадар бахшҳои ин сомона бароятон муфидтар мешаванд.

1-2. Хатои чопӣ дар hello_world.py: Файли hello_world.py-ро кушоед ва дар ягон ҷойи сатр хатои чопӣ кунед, масалан print-ро prnt нависед. Барномаро иҷро кунед. Оё метавонед хатое кунед, ки паёми хато ба вуҷуд орад? Оё паёми хато маъно дорад? Оё метавонед хатое кунед, ки паёми хато ба вуҷуд наорад? Чаро ин тавр шуд, фикр мекунед?

1-3. Малакаҳои беохир: Агар малакаҳои бемаҳдуди барномасозӣ медоштед, чӣ месохтед? Се барномаеро тасвир кунед, ки мехоҳед созед. Ин тасвирҳоро нигоҳ доред: пас аз хондани китоб ба онҳо баргардед ва бубинед, ки кадомашро аллакай сохта метавонед.

Хулоса

Дар ин боб Python-ро насб кардед, VS Code-ро барои навиштани код танзим намудед ва барномаи аввалин — hello_world.py-ро навишта, онро ҳам аз муҳаррир ва ҳам аз терминал иҷро кардед. Ҳамчунин донистед, ки агар чизе кор накунад, чӣ кор бояд кард.

Дар боби 2 бо тағйирёбандаҳо ва навъҳои асосии додаҳо, ки дар барномаҳои Python истифода мешаванд, шинос мешавед.