Гузаштаҳомон бояд садсолаҳо пеш дар бораи ҳифзи Ватан, сохтани давлати воҳид ва давлатдорӣ фикр мекарданд. Бояд пешвоҳо дар масҷидҳо мегуфтанд, ки «эй мардум, аз бехабарию бедонишӣ тағи по шудед, китоби ҳадису тафсирро, ки як бору ду бор хондед, як тараф монеду китоби илми замонаро ба даст гиред, ба пои мардуми пешрафта қадам занед». Аммо пешвое набуд ин гапро гӯяд. Гуфтан кам аз паи кор шавад.

Ҷавонаки харобу пойлуче нону нишолло овард. Мансур нононро шикаст ва рӯзе, ки аз қабристони Найзаварон ба кӯҳ боло мешуд, ба хотираш омад. Дар ҷойи бо чӯпон вохӯрдааш, дар пушти буттае бандчаи шибокро диду онро гирифт. Дар замини лой онро монда баҳузур менишинӣ. Мегӯӣ курсии мулоим аст. Дар паҳлӯяш рӯймоли нон меистод, ки даруну берунашро мӯрча зер кардааст. Дар рӯйи нон як мушт мавизу мағз ҳам ҳаст. Онро чӯпон аз рӯйи дилсӯзӣ монда рафтааст. Ва Мансур, ки дар он лаҳза хушу ёдаш ба Баҳодур банд буд, онро надидааст. Чун аз қабристон баргашт, онҳоро гирифт. Он рӯзу шаб дар ҳаволии кӯҳи Оҳалик ҳамон нон аз гуруснагӣ наҷоташ дод. Оҳ, он рӯзу соатро Худо ба душманат нишон надиҳад. Дар қабристон чун гурги тирхӯрда пушти санге нола мекард, ки тобути Баҳодурро дароварданд. Чӣ ҳоле дошт... Ҳоли хоки қабр. Ҳоли дарахте, ки нафт пошидаю оташ дардодаанд. Ҳоли хонае, ки аз тиру тӯп таркидаву аз он чизе намондааст. Ҳоло Мансур ба қади рост мегардад. Лекин он азму нерӯи пешинаро надорад. Сутуни дилашро шикастанд. Дар як шаби торики баҳор Ҷаббори бадзота аз ҷойи хобаш берун кашида ба қасоси Баҳодур сараша гӯсфандвор бурид. Саги алай дар ҳавлӣ буда, ки фуку чашмонаш зард буданд, аз дур истода бо гулӯи гирифта хур-хур мекард, кори Мансурро дида саросема гурехт. Ҷаббор фурсати муқобилият накард. Ё аслан беҳамият буд ҳаромӣ. Лекин алами дилаш заррае паст нашуд. Аз ин фикрҳо нон дар гулӯяш монд. Муддате сархам истод, пас бетоқат шуда хест, «Баҳодурам, Баҳодурам! Бачаҷонам!» — гуфта, пичирос зад ва тез-тез қадам зада, кӯча баромад. Баъди чанде ба худ омад ва саволе ба сараш зад: Ба куҷо? Ба куҷо меравӣ? Ба хотираш омад, ки аз ҳамнишинҳояш касе дар шаҳр намондааст: Ҳамдами чармгарро дар зиндон ба шамшер зада куштанд. Салими завод дошта гурехту бедарак шуд. Хонаи боҷааш Зубайд, ваҳҳои Суман, дур нест. Лекин ба он ҷо пояш накашид. Дар тӯйи бачаҳо барои як кори беарзиш дилсӯҳӣ карданд аз ҳамон вақт аст, ки байнашон хунукист. Аз кӯчаи калон то хӯрда сӯи хонаи Зарифпаҳлавон рафт. Зариф яке аз гӯштингирони номии шаҳр аст. Лекин ду сол шуд, ки дар чунин маъракаҳо иштирок намекунад. Мегӯяд, ки инқилоби рус ҳамаи ҳавасҳоямро кушт. Афлодҳои номбардори Самарқандро нест кард.

Тақдир Зарифро ба бисёр воқеаҳои солҳои охир шарик кардааст. Шӯриши дар Ҷиззах рӯйдодаро бо чашмаш дидааст. Ду сол дар мадрасаи муаллим Шакурӣ, ки ба усули ҷадид амал мекард, таҳсил кардааст. Азбаски чеҳраи кушода дораду ҳалолкор аст, дар маъракаҳои гӯштингирӣ аксар ҳаводораш мешаванд. Дар яке аз чунин маъракаҳое ки дар гузари урметаниҳо (Зариф ҳам он ҷо зиндагӣ мекунад) баргузор шуда буд, онҳоро Ҳоҷӣ Неъмат шинос кард. Гуфт, «панҷоҳ сол пеш падарони шумо якҷоя бар зидди русҳо меҷангиданд.» Падари Зарифпаҳлавон ном Баҳромбек буд. Чун марди чолок будааст, рафиқон