— Ҷадидҳо чӣ мегуфтанд?

— Ҷадидҳо ҳам ба ду гурӯҳ ҷудо шуданд: яке майли болшевикҳоро мекарду дигаре ҳаводории меншивекҳоро. Гурӯҳи сеюм ҳам буд. Онҳо иддао мекарданд, ки бояд роҳамонро худамон ёбем, чарҳамонро худамон гардонем. Дигарҳоро пеш андохтан оқибати хуб надорад.

Мирзоумед ҳайрон шуд.

Мансур нигоҳаш ба самте дӯхта шуду пеши назараш кунгура, ки болшевикҳо дар Тошканд баргузор карда буданд, омад: намояндаҳои шӯрои уламо ва шӯрои исломӣ пас аз он, ки талабашон дар мавриди «аз таҳҷоиҳо ҳам як нозир гиред!» иҷро нашуд, ҳама толорро тарк карда, рӯйи ҳавлӣ баромаданд. Мансур дар ҳамон ҷо Зарифро дид. Ӯ ҳам ошуфта менамуд гуфт, ки нохост дар назди дар шуморо дида баромадам. Ҳарчанд ҳаво сард буд, аксар домуллоҳо ҷомаю чақманҳои зебодӯхташонро кашиданд ва сари ҷаҳл ҳар кас сухане гуфт: Мансур ҳам баробари онҳо чизе гуфт.

Он ҷо як марди калакалони хуҷандӣ бештар ҷангҷол кард, дарро кушода бо ҷаҳл гуфт: «Хой мардуми рус! Подшоҳатонро аз тахт фаровардед, кишваратонро ба хуну хок кашидед, акнун он ҳама берӯйро ин ҷо меоред?! Валлоҳ, намемонам, ки ин ҷо давлату даврон ронед! Сарам, равад раваду намемонам! Он лаҳза Исфарагиҳою Ҳӯқандиҳо ҳам валвала бардоштанд, ӯ як домуллои тошкандӣ, ки дар кунгура ду маротиба сухан карда буд, ҳамроҳи Зариф «ҷанҷолатон корро бадтар мекунад», гуфта ором карданд.

— Ман аз кунгура дар Ҳӯқанд дар Самарқанд огоҳ шудам, — гуфт Мирзоумед. — Дар чойхона менишастем, ки се-чор ҷавон дар даст газета ворид шуданд. Ва дарҳол гап-гап шуд, ки шоире ба исми Фитрат мақолае навиштааст.

— Бале, Фитрати Бухороӣ «Шаби лайлатулқадри миллат» ном мақолае дар газетаи «Ҳуррият» чоп карда буд, — гуфт Мансур. — Дар ҳамон кунгура газетаро бурда паҳн карданд. Он ҷо чунин суханҳо ҳаст: «Панҷоҳ сол боз таҳқир дидем! Заминамон поймол гардид! Инсониятамон зери по шуд!. Ҳамаи бору бунамонро аз даст додем! Дар зиндонҳои торик хобида, гоҳе ба латукӯби жандармҳо аз по афтида, дар чунин ҳолат ба хотири болида доштани рӯҳамон, дар дунёи зулмот, дар кунҷи дуре ситорае медидем, ки он Мухторияти Туркистон буд». Атрофи мақола сару садоҳои бисёр шуд.

— Хӯб аламдида будааст, — гуфт Мирзоумед ва пурсид: — Носозиҳои мухториятхоҳону болшевикҳо аз кай сар шуд?

— Аз ҳамон лаҳзаи қарори мухториятро қабул карданд. Баъди ду рӯз ба воситаи газетаҳояшон, ки дар Тошканд мебаромад, хабарҳои дурӯғу гаразомез чоп карданд: «Дар шаҳри Ҳӯқанд бо ташаббуси шӯрои уламо ва исломӣ ҳукумати панисломистҳо рӯйи кор омад». Ин хабарро газетаҳои Петербургу Масков, ҳатто газетаҳои зидди болшевикҳо бо суханони иғвобарангез чоп карданд: «Панэрониҳо орзуи Хуросони Бузург сохтанро кардаанд. Аз Қошғар то кӯҳҳои Уралро ба давлаташон мулҳақ мекунанд. Ва дар қаламравашон ҳар кассеро, ки аз ғурфаи шариат берун нигоҳ кардааст, гӯшу бинӣ мебуридаанд». Ман ҳамон вақт фаҳмидам, ки насрониҳою мусулмонҳо ҳеҷ гоҳ ба ҳам рост намегиранд. Ва ҳар ҳол, дар панҷоҳ-сад соли оянда чашмам намегирад.