мехӯрдӣ, ҳам тамошо мекардӣ. Саллотно худашон даромада, тамоми хазинаро берун бароварданд. Он чизу чораро дида, чашмат нур мегирифт. Аз сад сандук ҳам зиёд тиллою нуқра бароварданд. Матоъҳои атласу кимхо, абрешими чинӣ, русӣ, ҳазорон метр сатин, доқаю суфи чинӣ, ҷомаҳои кундал, банорас, зарбофт, аҷло, чакману пӯстинҳои барф барин сафед, рӯймолу қалпоқ... Эҳ, он ҷо чунон чизҳо буд, ки дар афсонаҳо мешунавию бас. Сардори қӯшун як руси бурутчадор дар болои аспи абргун савор ҷониби мардум бо лафзи тоҷикию урусӣ чунин суханҳо гуфт:

«Рафиқон, инқилоби октябр барои халқи мазлум баробарию бародарӣ меорад. Замину оби ватанашро ба дасташ медиҳад. Минбаъд шумо худатон ҳукумат интихоб мекунед. Пас аз ғалабаи инқилоб дар кишвар мактабҳои замонавӣ месозем, заводҳо бунёд мекунем, ки зиндагии шумо хуб шавад.» Ва ҳар вақт мепурсид: — Суханҳоямро мефаҳмед?

— Баробар зиндагӣ мекардаанд, — истеҳзо кард Мансур. — Яке қобил аст, дигаре танбал... Худо панҷ ангуштро баробар накарду инҳо халқа баробар мекардаанд?

— Ҳоло суханамро гӯш кун, — бо шавқи бештар афзуд Валиҷон. — Зеҳн монам.
Дар байнашон аз русҳо дида турку тоторҳо бисёр. Як-як тоҷику узбекҳои худамон ҳам ҳастанд. Ҳамонҳо аз командир илтимос кардаанд, ки ба муносибати ишғоли шаҳр иҷозат диҳад, ки мусобиқаи бузкашӣ ташкил кунанду аз чакману ҷомаҳои аз хазина гирифта солим монанд. Командир розӣ шудааст ва фармудааст, ки човандозҳои шаҳрро ҳам ба бозӣ даъват кунад. Иншооллоҳ мо ҳамроҳ ба бозӣ медароем. Онҳо мисли мо човандоз нестанд. Он ҷомаҳоро худамон соҳибӣ мекунем.

— Тиллоро чӣ кор кардаанд? Ба халқ тақсим намекардаанд? — пурсид Мансур.

• Мазлум не. - Валиҷон ба модараш фармуд: - Як чой, як табақ аз қайлаи кӯза биёред, ки мо дар болои асп дошт дода тавонем. - Ва ба ду ҷониб даст бурда суханашро идома дод. - Баъзеҳо мегӯянд, ки тиллоро ба бонки Самарқанд мефиристодаанд, баъзеҳо мегӯянд, ки ба Самарқанд бурда, баъд аз он ҷо ба Маскав мефиристодаанд...

• Ба Маскав мебаранд, - тасдиқ кард Мансур ва наандешид, ки зудтар аз ин ҷо рафтан даркор. Дар бораи мол бо ин сухан кардан бефоида... Ӯ хашми дарунашро дошта гуфт: - Инҳо, ки ба ҷовандозӣ машғул шуданд, мо ба роҳ мебароем.

• Эҳ, ҳоло роҳро мон! Суханамро ба замин нагузор. Ман орзуи пӯшидани он ҷомаро ба гӯр набарам.

• Валиҷон, аз содагиатон ҳеҷ намондед-дия, - андаке ситезманд шуд Мансур. - Он тоифаи гушна мемонанд, ки ҷомаи банорас ба шумо расад? Он нуғайҳои качу каллабур мемонанд, ки чакман гиред? Аспатонро аз дастатон зада мегиранд. Як гӯша мебаранду аз асп фуро мегӯянд; чӣ кор карда метавонед? Не ки гуфтед, ба ҷойи буз худатонро метозанд.

Валиҷон дамаш дарун зад.

• Ман ин ҷо дигар як лаҳза намеистам, - гуфт Мансур. - Аспро бароред. Зину банд дар куҷо?