Гӯё тарки баъзе ҳарфҳо ва ё бештар истеъмол шудани баъзе ҳарф дар калима ва таркибҳо як навъи илтизом аст. Аз ин рӯ мо ин санъатҳоро дар қатори намудҳои илтизом овардем.

ХЕЛҲОИ САҶЪ ВА ШЕЪРИ МУСАҶҶАЪ

Дар «Даромади сухан» ба муносибати навъҳои наср ҳамчун яке аз услубҳои суханварӣ насри мусаҷҷаъ низ бо мисоле баён ёфт, ҳоло ба қатори санъатҳои лафзӣ ба шарҳи хелҳои саҷъ ва шеъри мусаҷҷаъ мегузарем.
Саҷъ се хел мешавад: мутавозӣ, мутавозин, мутарраф.

1. Саҷъи мутавозӣ: дар ду мисраъ ё ибораю ҷумлаҳо калимаҳое оварда мешаванд, ки ҳам дар вазн ва ҳам дар равӣ¹ яке мебошанд, ҳамчун халаф, талаф, бор, ёр ва ғайра...

Кас фиристод ба сир-андар айёр маро,
Ки макун ёд ба шеър-андар бисёр маро.
(Рӯдакӣ).

Яке аз дӯстон дар қаҷоваи ғам анис ва дар ҳуҷраи ғам² ҷалиси ман буд, аз дар даромад...
(Саъдӣ).

2. Саҷъи мутавозин он аст, ки калимаҳои саҷъшавандаи охири мисраъҳо ё ибораю ҷумлаҳо дар вазн аз ғайри риояи ҳарфи равӣ якранг аст. Ҳамчун мусоид, муносиб, муошир⁴, муотиб³, сокин, рокиб⁵.

Бо шамсу қамар ба рух мусоид,
Бо рӯх ду буссадам муошир⁶.
Бо ақл ду наргисаш муотиб,
Бар маскани илму адл сокин,
Бар маркаби қадру ҷоҳ рокиб...
(Анварӣ).

Ҳар кӣ ба зиндагӣ нонаш нахӯранд, чун бимирад, номаш ба некӣ набаранд.
(Саъдӣ).

3. Саҷъи мутарраф он аст, ки дар ду мисраъ ё ибораю ҷумлаҳо калимаҳое оварда мешаванд, ки дар равӣ як хел бошанд ҳам, дар вазн баробар нестанд, ҳамчун молу омол, хору чинор ва ғайра...

¹ Равӣ — ҳарфи аслие, ки бинои қофия дар он аст.
² Ғам — ғам.
³ Муотиб — итобкунанда.
⁴ Муошир — ҳамдам, ишраткунанда.
⁵ Рокиб — савор.
⁶ Буссад — марҷон.