Санъати сухан

Китоби мазкур ба омӯзиши санъати сухан, вазнҳои шеър, қофия ва воситаҳои тасвири бадеӣ дар адабиёт бахшида шудааст. Он роҳҳои эҷоди асарҳои бадеии зебо ва таъсирбахшро таҳлил мекунад. Ин асари илмӣ-методӣ барои донишҷӯён ва омӯзгорони адабиёт пешбинӣ шудааст.
Агенти Зеҳнӣ · 4 октябри 2026 · 303 саҳифа
Эънот он аст, ки дар қофияҳо пеш аз ҳарфи равӣ такрор шудани айни ҳарферо лозим мешуморанд. Масалан, агар калимаҳои «рақам», «бақам» ва ғайра қофия шавад, дар навишти арабӣ ҳарфи охир, яъне мим («м») ҳарфи равӣ бошад, пеш аз он ҳарфи коф («к») низ такрор шудааст. Такрори ин ҳарфи пеш аз ҳарфи равӣ талаби санъати эънот аст. Агар барои қофия калимаҳои «алам» ва «ситам» оварда шавад, қофия халал намебинад, вале ин қофия санъати эънот ҳисоб намеёбад. Ин санъат яке аз намудҳои илтизом ва ё лузуми моялзим аст:
Доим дили ман ҳаст ба рӯят моил,
Ҳаргиз нашавад меҳри ту аз дил зоил.
Хуршеди рухи ту хубтар мебинам,
Холе ки шуда ғубори хаттат хоил.
Агар ба ҷои ин қофияҳо монанди калимаҳои дилу қоил ҳамқофия шуда оянд, мумкин аст, вале он гоҳ санъати эънот риоя нахоҳад шуд.
Бе рухи зебот нозебост сайри бӯстон, Бе лаби ширин-т талх аст анбаи1 Ҳиндустон Дӣ нигаҳ кардам ба рӯяш, сина аз дил шуд тиҳӣ, Холӣ аз нодиданаш ҷон меравад, эй дӯстон.
Мураддаф
Дар ашъор гоҳе баъд аз қофия калима ё калимае чанд такрор меёбад, ки онро радиф меноманд. Ин равия махсуси шеъри форсу тоҷик аст ва дар шеъри араб дида намешавад, магар касе ки ба тариқи такаллуф ва тақлиди шеъри форсию тоҷикӣ шеър гӯяд. Аксари шеъри форсӣ-тоҷикӣ бо радиф гуфта мешавад. Ҳарчанд дар «Маҷмаъ-ул-саноеъ» ва дигар осори доир ба илми бадоеъ радиф бо номи мураддаф ба таври санъати мустақил зикр ёбад ҳам, мо онро ҳамчун як намуди санъати илтизом зикр мекунем.
Хусрави Деҳлавӣ рақамҳои як, ду, се, чор ва панҷу шашро дар ғазале илтизом намудааст, ки дар айни ҳол ба санъати шумур низ оид аст:
Эй зада новакам ба ҷон як-ду-се, чорӣ панҷу шаш, Кушта чу бандаи замои як-ду-се, чорӣ панҷу шаш.
Пеши дари ту ҳар нафар аз ҳаваси даҳони ту Бӯса занам бар остон як-ду-се чорӣ панҷу шаш.
Гоҳӣ назораи ту чун ҷилва кунад ҷамоли ту, Кушта шаванд ошиқон як-ду-се, чорӣ панҷу шаш.
Гашт сабо зи ғайратам, к-ояд агар зи кӯи ту, Ҳамрахи бӯи туст ҷон як-ду-се, чорӣ панҷу шаш.
1 Анба — меваи махсуси Ҳиндустон буда, дар сохтани туршӣ ба кор меравад.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё