Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа
Восифӣ низ кам дучор мешавад ва дараҷаи олии сифат дар он бо калимаҳои зарфии бисёр, хеле, ниҳоят сохта шудааст 17.
Сифатҳо дар "Туҳафи аҳли Бухоро" дар шакли дараҷаи олӣ баъд аз муайяншаванда ё пеш аз муайяншаванда омадаанд: Қонуфузтарини онҳо яке "обо охунд" аст, ки дар Хӯҷанафас аст (с.
226-229). Ҳавлати усмонӣ бақувваттарини давлатҳои Осиё аст (с.
36). Чукаддартарини ва бонуфузтарини онҳо ҳоҷимуҳаммадхон аст.
Дар забони адабии ҳозираи тоҷик агар таркиби яке аз пеш аз сифат омада бошад, сифат бештар дар шакли дараҷаи олӣ меояд.
Дар забони "Туҳафи аҳли Бухоро" низ ин ҳолат мушоҳида мешавад:
Рашт яке аз ободтарини ва беҳтарин шаҳрҳои Эрон аст (с.246). Ин грандхӯтал (меҳмонхона) яке аз бузургтарин ва ҳашангтарин меҳмонхонаҳои Порс аст (с.79). Лекин дар баъзе ҷумлаҳо таркиби "яке аз" истифода шуда бошад ҳам, сифат дар шакли дараҷаи олӣ наомадааст: Ин шаҳр яке аз шаҳрҳои қадими бузурги ободи машҳур аст (с.262). Тарабзон яке аз шаҳрҳои давлати усмонӣ аст (с.31).
Як шаб дар Ғотум дар хӯтали Парпидос, ки яке аз хӯтали бисёр хуби он ҷо аст, монда... (с.31).
Дар забони гуфтугӯӣ (зинда) дараҷаи олии сифатҳо бештар ба воситаи калимаҳои зарфии: ҷудо, хеле, бисёр, бағоят, бениҳоят, ниҳоят ва монандӣ инҳо ифода карда мешавад. Дар "Туҳафи аҳли Бухоро" бо сифат якҷоя омадани калимаҳои мазкур ва бо ин роҳ ифода шудани дараҷаи олӣ хеле фаровон аст. Дар забони асар ин тарзи ифода нисбат ба шакли хоси грамматикӣ, ки бо суффикси
-тарин сохта мешавад, серистеъмол бошад. Дар ин ҷо низ бояд ба забони зинда наздик шуда истодани забони насри ибтидои асри ХХ ба назар гирифта шавад. Шояд, аз ин ҷиҳат бошад, ки дар забони асар калимаҳои зарфӣ, ки дар боло номбар кардем, хеле зиёд дида мешаванд.
Калимаҳои зарфии номбаршуда бо сифатҳо ҳамроҳ шуда на фақат дараҷаи олии сифатро месозанд, балки бо маънои тавсифӣ мафҳуми дараҷа ва миқдорро низ ифода мекунанд.
Калимаҳои бисёр ва хеле бо ифодаи тавсифӣ, инчунин мафҳуми дараҷа ва миқдорро низ медиҳанд.
Мисолҳо: Дар паҳлӯи ҳамин деҳонхона як боғи бисёр хубе аст (с.231). Иморати шаҳри он бисёр зебо ва дилкаш аст (с.272).
Музеи ва китобхонаи давлатӣ ва як меҳмонхонаи бисёр олӣ дар

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё